Dorzecze Dunaju

Podstawowe informacje

Tabela 1. Ogólny opis obszaru dorzecza

nazwa obszaru dorzecza

obszar dorzecza Dunaju

powierzchnia obszaru dorzecza

385 km2

długość głównego cieku

2 888 km w granicach Polski rzeka Czarna Orawa 34,2 km

długość cieków istotnych[1]

226,3 km w granicach Polski

główne dopływy

brak istotnych dopływów w granicach Polski

regiony wodne

region wodny Czarnej Orawy, region wodny Czadeczki, region wodny Morawy

liczba JCWP

11 JCWP rzek 3 JCWPd

główne sposoby użytkowania wód

- pobór wody na cele komunalne, przemysłowe, inne

- pobór wody na cele leśnictwa– nawadnianie

główne oddziaływania antropogeniczne

- zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych i przemysłowych

- zanieczyszczenia obszarowe głównie z terenów rolniczych (zużycie nawozów sztucznych)

- zmiany morfologiczne i hydrologiczne (ochrona przeciwpowodziowa, energetyka wodna, pobory wód, żegluga)

źródło: opracowanie własne na podstawie danych literaturowych i MPHP

Ogólna charakterystyka obszaru dorzecza

Obszar międzynarodowego dorzecza Dunaju zajmuje powierzchnię 795 686 km², co stanowi ponad 7,5% powierzchni Europy. Obszar dorzecza Dunaju w granicach Polski obejmuje trzy obszary położone w południowo-zachodniej części województwa małopolskiego, południowej części województwa śląskiego i południowo-wschodniej części województwa dolnośląskiego. Łączna powierzchnia obszaru dorzecza Dunaju w granicach Polski wynosi 385 km2, co stanowi poniżej 1% powierzchni kraju.

Obszar dorzecza Dunaju w granicach Polski rozciąga się na terenie dwóch megaregionów: Regionu Karpackiego i Pozaalpejskiej Europy Środkowej. Swym zasięgiem obejmuje mezoregiony: Beskidu Żywieckiego, Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, Beskidu Śląskiego i niewielki fragment Masywu Śnieżnika[2].

Główną rzeką tego obszaru dorzecza jest Dunaj, którego źródła zlokalizowane są w południowo- zachodnich Niemczech w miejscowości Furtwangen im Schwarzwald, a jego długość mierzona od tej miejscowości wynosi 2 888 km. Dunaj przepływa, między innymi przez: Niemcy, Austrię, Słowację, Węgry, Chorwację, Serbię, Bułgarię, Rumunię, Mołdawię oraz Ukrainę i uchodzi do Morza Czarnego.

Do największych problemów gospodarki wodnej na obszarze dorzecza Dunaju w granicach Polski należy zaliczyć[3]:

-         odprowadzanie nieoczyszczonych i niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych oraz wód chłodniczych,

-         niedostateczną sanitację obszarów wiejskich i rekreacyjnych,

-         zanieczyszczenia pochodzące ze źródeł rolniczych,

-         zaśmiecenie koryt rzek i potoków,

-         występujące konflikty interesów użytkowników,

-         niedostateczną edukację i świadomość ekologiczną społeczeństwa,

-         nieodpowiedni system opłat i dopłat,

-        brak dostatecznego finansowania gospodarki wodnej.

W granicach Polski obszar dorzecza Dunaju reprezentowany jest przez trzy regiony wodne[4]:

  • region wodny Czarnej Orawy,
  • region wodny Czadeczki,
  • region wodny Morawy.

Region wodny Czarnej Orawy zajmuje powierzchnię359,7 km2 i jest największym obszarem zlewiska Morza Czarnego na terytorium Polski.

Według podziału fizyczno - geograficznego region wodny Czarnej Orawy położony jest w zachodniej części mezoregionu Kotliny Orawsko-Nowotarskiej oraz południowej części mezoregionu Beskidu Żywieckiego[5].

Głównym ciekiem regionu wodnego jest Czarna Orawa o długości 34,2 km. Rzeka wypływa ze źródła na Żeleźnicy, szczytu w paśmie Orawsko-Podhalańskim, a na granicy polsko - słowackiej uchodzi do sztucznego zbiornika „Oravskapriehrada”, stając się dopływem Orawy i następnie Wagu. Całkowita długość sieci hydrograficznej regionu wodnego Czarnej Orawy wynosi 273 km.

W regionie wodnym Czarnej Orawy występuje deszczowo - śnieżny reżim rzeczny. Średni odpływ miesiąca letniego jest wyższy lub prawie równy średniemu odpływowi miesiąca wiosennego. W regionie wodnym występuje znaczna przewaga zasilania powierzchniowego, które stanowi ponad 65% odpływu całkowitego[6].

Ponad 55% powierzchni regionu wodnego Czarnej Orawy zajmują grunty rolne, lasy stanowią 39,2% tego obszaru natomiast tereny zurbanizowane zajmują tylko 2,1% całej powierzchni regionu wodnego i obejmują obszar największych miejscowości: Spytkowic, Lipnicy i Wielkiej. Przedsiębiorstwa na tym terenie funkcjonują głównie w dziedzinie handlu i usług[7].

Największymi presjami antropogenicznymi w rejonie wodnym Czarnej Orawy są rozproszone źródła zanieczyszczeń, do których należy zaliczyć niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych oraz obszarowe źródła zanieczyszczeń, w tym głównie spływy powierzchniowe z terenów, na których stosowane są nawozy sztuczne i naturalne. W regionie wodnym Czarnej Orawy zlokalizowane są ujęcia wody powierzchniowej oraz wody podziemnej wykorzystywane głównie na cele komunalne i przemysłowe[8].

Region wodny Czadeczki zajmuje obszar 24,6 km2 i położony jest w południowej części województwa śląskiego.

Według podziału fizyczno - geograficznego region wodny Czadeczki leży w południowej części Beskidu Śląskiego, makroregionie Beskidów Zachodnich[9], przy granicy Polski z Czechami i Słowacją.

Najważniejszym ciekiem regionu wodnego jest potok Czadeczka o całkowitej długości 9,3 km, z czego 8,5 km znajduje się na terytorium Polski. Źródła Czadeczki zlokalizowane są na południowo-zachodnich stokach góry Ochodzitej. Potok Czadeczka łączy się z potokiem Krężelka i wpływa na teren Słowacji. Całkowita długość sieci hydrograficznej regionu wodnego Czadeczki wynosi 14,7 km[10].

W regionie wodnym Czadeczki występuje deszczowo-śnieżny reżim rzeczny. Średni odpływ miesiąca letniego jest wyższy lub prawie równy średniemu odpływowi miesiąca wiosennego. W regionie wodnym występuje znaczna przewaga zasilania powierzchniowego, które stanowi ponad 65% odpływu całkowitego[11].

Użytki rolne w regionie wodnym Czadeczki zajmują 45,4% powierzchni, lasy 46,5%, natomiast pozostałą część, czyli ok. 8% tereny zurbanizowane. Największą miejscowością regionu wodnego jest Jaworzynka. Przedsiębiorstwa na tym obszarze działają głównie w sektorze handlu i usług[12].

Istotnymi presjami antropogenicznymi w rejonie wodnym Czadeczki wywierającymi wpływ na jakość wód są zrzuty ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń, w tym ścieki komunalne, gospodarcze oraz przemysłowe. Niekorzystny wpływ, na jakość wód mają również niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo–gospodarczych, pochodzące od ludności nie korzystającej z systemu kanalizacji. Pod względem obszarowych źródeł zanieczyszczeń największym zagrożeniem, dla jakości wód jest obciążenie ładunkiem azotu i fosforu wniesionym przez spływy powierzchniowe z użytków rolnych[13].

Region wodny Morawy zajmuje powierzchnię 0,72 km2 i pod względem administracyjnym położony jest w województwie dolnośląskim. Zgodnie z podziałem fizyczno - geograficznym region wodny Morawy leży w Masywie Śnieżnika w makroregionie Sudetów Wschodnich[14]. W regionie nie zidentyfikowano żadnych istotnych cieków.

W regionie wodnym Morawy występuje śnieżno-deszczowy (niwalno-pluwialny) reżim rzeczny – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130-180% średniego odpływu rocznego i wyraźnie zaznacza się wzrost odpływu w miesiącach letnich, wynoszący co najmniej 110% średniego odpływu rocznego[15].

Region wodny Morawy jest niezamieszkały i w całości porastają go lasy. W regionie nie zidentyfikowano żadnych presji antropogenicznych[16].

Wody powierzchniowe

Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych

Na obszarze dorzecza Dunaju w granicach Polski wyznaczonych jest obecnie 11 jednolitych części wód rzek.

Tabela 2. Długość jednolitych części wód powierzchniowych rzek na obszarze dorzecza Dunaju

status JCWP

długość [km]

naturalne

174,8

silnie zmienione

51,5

razem

226,3

źródło: opracowanie własne na podstawie wyników wyznaczania SZCW i SCW oraz MPHP

Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych

Wydzielenie różnych typów wód powierzchniowych należy do obowiązków wynikających z RDW. Opracowanie typologii jest podstawowym krokiem na drodze do ustalenia oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód. Ze względu na różnorodność naturalnych warunków środowiskowych, które mają wpływ na występowanie organizmów wodnych, konieczne jest wydzielenie różnych typów wód, które w warunkach niezakłóconych działalnością człowieka charakteryzują się odrębnymi cechami biologicznymi i będą stanowić wzorzec do określenia stopnia odchylenia przy ocenie stanu ekologicznego wód. Warunki środowiskowe wynikają z takich czynników, jak m. in.: położenie geograficzne, wysokość bezwzględna, geologia i morfologia terenu[17].

Zgodnie z RDW w zakresie prac związanych z ustalaniem typów części wód posługiwać się można systemem A lub systemem B. W Polsce typy wód powierzchniowych wyznaczano na podstawie systemu A uzupełnionego o wybrane parametry systemu B.

Obszar dorzecza Dunaju w graniach Polski leży w obrębie dwóch ekoregionów: Karpat i Wyżyn Centralnych.

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzek

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych zostały ustalone przy zastosowaniu systemu A wg RDW (Załącznik II RDW). Przy czym stosowanie „systemu A” zróżnicowano według właściwych ekoregionów. W zakresie ustalenia typologii rzek przeanalizowano następujące parametry: wielkość powierzchni zlewni cieków, wysokość nad poziomem morza oraz typ podłoża.

Wyniki wyznaczania typów dla rzek na obszarze dorzecza Dunaju przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Typy dla rzek na obszarze dorzecza Dunaju

typ

opis

wielkość zlewni [km2]

wysokość

[m n.p.m]

liczba JCWP

12

potok fliszowy na piaskowcach

10-100

200-800

10

14

mała rzeka fliszowa – rzeka na strukturach fliszowych

100-1000

200-800

1

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE’

Wody podziemne

Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych

Nowy podział terytorium Polski na 172 JCWPd związany jest z przyjętą w PIG-PIB definicją modelu pojęciowego systemu hydrogeologicznego. W myśl tej definicji model pojęciowy opisuje strukturę systemu i wskazuje zależności istniejące w jego obrębie (oddziaływanie – proces) i zachodzące pomiędzy poszczególnymi składowymi systemu oraz interakcję systemu z otoczeniem. W tym ujęciu model pojęciowy zbudowany jest z danych: [1] budowa geologiczna, [2] wykształcenie litologiczne, rozmieszczenie i rozprzestrzenienie oraz parametry hydrogeologiczne warstw wodonośnych, [3] elementy środowiskowe - presje antropogeniczne, [4] czynniki wpływające na przebieg poszczególnych procesów w obrębie systemu.

W myśl powyższego, w nowym podziale przyjęto generalną zasadę ograniczenia liczby uwzględnionych w modelu poziomów wodonośnych (przez łączenie ich w kompleksy wodonośne) do maksymalnie trzech wydzieleń. Jest to zgodne z przyjętą w Programie monitoringu JCWPd na terenie Polski zasadą, że w monitoringu obserwowane są następujące poziomy lub kompleksy poziomów wodonośnych[18]:

  • pierwszy od powierzchni terenu poziom wodonośny o zwierciadle swobodnym, najsilniej narażony na oddziaływanie presji z powierzchni terenu;
  • użytkowe poziomy wodonośne o zwierciadle napiętym, stanowiące główne źródło zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi;
  • wgłębny poziom wód zwykłych, narażony na ascenzję wód słonych.

Według podziału na 172 JCWPd, pierwszy kompleks wodonośny stanowią wody pierwszego poziomu wodonośnego bądź, w przypadku jego braku, głównego użytkowego poziomu wodonośnego. Są to przeważnie poziomy wodonośne o zwierciadle swobodnym, lokalnie napiętym. Ich główną cechą jest zwiększona podatność (duża wrażliwość) na oddziaływanie antropopresji na chemizm i stany wód podziemnych.

Drugi kompleks wodonośny tworzą głębsze poziomy wodonośne, posiadające zwierciadło naporowe. Są one izolowane od presji antropogenicznych zarówno nadległym pierwszym poziomem wodonośnym, jak i warstwami słabo-, pół- i nieprzepuszczalnymi. W skali regionalnej mogą być powiązane hydrodynamicznie z pierwszym kompleksem wodonośnym.

Trzeci kompleks wodonośny to wody położonego najgłębiej w strukturze krążenia użytkowego poziomu wodonośnego. Zazwyczaj jest on zagrożony potencjalną ascenzją zmineralizowanych wód głębszych.

Dodatkowo w celu nawiązania do istniejących scalonych części wód powierzchniowych oraz zlewni poszczególnych rzek (za Mapą Podziału Hydrograficznego Polski) weryfikowano przebieg poszczególnych JCWPd w celu unifikacji granic.

Obszar dorzecza Dunaju na terytorium Polski stanowią JCWPd o kodach 164, 171 (w całości) oraz niewielki fragment JCWPd o kodzie 125.



[1] Długość wszystkich cieków JCWP

[2] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002

[3] Przegląd istotnych problemów gospodarki wodnej dla obszarów dorzeczy, MGGP, Kraków 2008

[4] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych (Dz. U. 2006 Nr 126 poz. 878)

[5] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002

[6] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994

[7] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu  gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Czarnej Orawy, MGGP, Kraków 2010

[8] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu  gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Czarnej Orawy, MGGP, Kraków 2010

[9] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002 r.

[10] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Czadeczki, MGGP, Kraków 2010 r.

[11] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994 r.

[12] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Czadeczki, MGGP, Kraków 2010 r.

[13] Tamże

[14] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002 r.

[15] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994 r.

[16] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu  gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Morawy, MGGP, Kraków 2010 r.

[17] Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE, Konsorcjum: IMGW, IOŚ, PIG, Instytut Morski, Warszawa 2004 r.

[18] Kazimierski B. i inni, Program monitoringu jednolitych części wód podziemnych na terenie Polski, 2005

x Informujemy, że strona www.rdw.kzgw.gov.pl korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies poprzez zmianę ustawień swojej przeglądarki internetowej. Więcej informacji w Polityce prywatności.