Dorzecze Niemna

Podstawowe informacje

Tabela 1. Ogólny opis obszaru dorzecza

nazwa obszaru dorzecza

obszar dorzecza Niemna

powierzchnia obszaru dorzecza

2 515,36 km2

długość głównego cieku

937 km na terenie Polski Czarna Hańcza – 158 km (108 km na terenie Polski)

długość cieków istotnych[1]

833,59 km

główne dopływy

Świsłocz, Czarna Hańcza, Szeszupa

największe jeziora

Wigry, Gaładuś, Serwy, Szelment Wielki, Hańcza

regiony wodne

region wodny Niemna

liczba JCWP

39 JCWP rzek

36 JCWP jezior

2 JCWPd

główne sposoby użytkowania wód

- pobór wody na cele komunalne i przemysłowe

- nawodnienie

- zasilenie stawów karpiowych

główne oddziaływania antropogeniczne

- zrzuty ścieków komunalnych, gospodarczych i przemysłowych

- zanieczyszczenia obszarowe głównie z terenów rolniczych

źródło: opracowanie własne na podstawie danych literaturowych i MPHP

Ogólna charakterystyka obszaru dorzecza

Obszar dorzecza Niemna zajmuje powierzchnię 2 515,36 km2,co stanowi ok. 1% powierzchni kraju. Położony jest w północno-wschodniej części kraju, swoim zakresem obejmuje dwa makroregiony: Pojezierze Litewskie oraz niewielki fragment wschodniej części Niziny Północnopodlaskiej[2].

Obszar dorzecza Niemna reprezentowany jest w granicach Polski przez region wodny Niemna[3], który zlokalizowany jest w województwie podlaskim.

Głównym ciekiem obszaru dorzecza jest Niemen, o długości całkowitej 937 km. Rzeka przepływa przez Białoruś, Litwę oraz Rosję (obwód kaliningradzki). Źródła rzeki zlokalizowane są w okolicach Mińska, a uchodzi ona do Morza Bałtyckiego. W granicach Polski obszar dorzecza reprezentowany jest przez rzeki: Czarna Hańcza, Świsłocz, Łosośna oraz Szeszupa. Całkowita długość sieci hydrograficznej w regionie wodnym Niemna wynosi ok. 834 km. Do głównych dopływów Czarnej Hańczy należą rzeki: Gremzdówka, Marycha i Wołkuszanka. W północnej części regionu wodnego występują jeziora, z których największe to Wigry, Gaładuś, Serwy, Szelment Wielki oraz Hańcza.

W regionie wodnym Niemna występuje śnieżny, silnie wykształcony reżim rzeczny. Średni odpływ miesiąca wiosennego przekracza 180% średniego odpływu rocznego, natomiast na większości obszaru występuje znaczna przewaga zasilania podziemnego, które stanowi ponad 65% odpływu całkowitego[4].

Dominującymi formami użytkowania terenu są użytki rolne, stanowiące ok. 57% powierzchni regionu wodnego. Lasy i ekosystemy seminaturalne zajmują łącznie ok. 39 % powierzchni, zaś pozostałą część stanowią tereny zurbanizowane. Wśród największych miejscowości zlokalizowanych na obszarze dorzecza Niemna należy wymienić Suwałki oraz Sejny[5]. Najwięcej przedsiębiorstw na tym terenie funkcjonuje w dziedzinie handlu oraz usług. Znacznie rozwinięte jest również budownictwo.

Istotnymi presjami antropogenicznymi w rejonie wodnym Niemna są zrzuty z punktowych źródeł zanieczyszczeń: głównie ścieki komunalne, gospodarcze i przemysłowe. Niekorzystny wpływ na jakość wód mają również niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo–gospodarczych pochodzące od ludności nie korzystającej z systemu kanalizacji. Zagrożeniem, dla jakości wód jest również obciążenie ładunkami azotu i fosforu ogólnego wnoszonym wraz ze spływem powierzchniowym z terenów rolniczych. W regionie wodnym Niemna znajdują się ujęcia wód powierzchniowych pobierających wodę do nawodnień, zasilania stawów rybnych i innych celów oraz ujęcia wód podziemnych wykorzystywanych głównie na cele komunalne i przemysłowe[6].

Do największych problemów gospodarki wodnej na obszarze dorzecza Niemna należy zaliczyć:

-         odprowadzanie nieoczyszczonych i niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych

i przemysłowych,

-         niedostateczną sanitację obszarów wiejskich i rekreacyjnych,

-         zanieczyszczenia odciekami ze składowisk odpadów,

-         zagrożenie ekosystemów od wód zależnych,

-         występujące konflikty interesów użytkowników,

-         niedostateczną edukację i świadomość ekologiczną społeczeństwa,

-         nieodpowiedni system opłat i dopłat,

-        brak dostatecznego finansowania gospodarki wodnej[7].

Wody powierzchniowe

Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych

Na obszarze dorzecza Niemna wyznaczonych jest obecnie:

  • 39 jednolitych części wód rzek,
  • 36 jednolitych części wód jezior.

 

Tabela 2. Długość jednolitych części wód powierzchniowych rzek na obszarze dorzecza Niemna

status JCWP

długość [km]

naturalne

817,17

sztuczne

16,42

razem

833,59

źródło: opracowanie własne na podstawie wyników wyznaczania SZCW i SCW oraz MPHP

Tabela 3. Zestawienie liczby jednolitych części wód jezior na obszarze dorzecza Niemna z uwzględnieniem ich powierzchni

powierzchnia [km2]

liczba JCWP jezior

<0,5

1

0,5-1,0

21

1-10

13

10-100

1

razem

36

źródło: opracowanie własne na podstawie MPHP

Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych

Wydzielenie różnych typów wód powierzchniowych należy do obowiązków wynikających z RDW. Opracowanie typologii jest podstawowym krokiem na drodze do ustalenia oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód. Ze względu na różnorodność naturalnych warunków środowiskowych, które mają wpływ na występowanie organizmów wodnych, konieczne jest wydzielenie różnych typów wód, które w warunkach niezakłóconych działalnością człowieka charakteryzują się odrębnymi cechami biologicznymi i będą stanowić wzorzec do określenia stopnia odchylenia przy ocenie stanu ekologicznego wód. Warunki środowiskowe wynikają z takich czynników, jak m.in.: położenie geograficzne, wysokość bezwzględna, geologia i morfologia terenu[8].

Zgodnie z RDW w zakresie prac związanych z ustalaniem typów części wód posługiwać się można systemem A lub systemem B. W Polsce typy wód powierzchniowych wyznaczano na podstawie systemu A uzupełnionego o wybrane parametry systemu B.

Obszar dorzecza Niemna leży w obrębie 2 ekoregionów: Regionu Bałtyckiego oraz Równin Wschodnich.

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzek

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych zostały ustalone przy zastosowaniu systemu A wg RDW (Załącznik II z RDW). Przy czym stosowanie systemu A zróżnicowano według właściwych ekoregionów. W zakresie ustalenia typologii rzek przeanalizowano następujące parametry: wielkość powierzchni zlewni cieków, wysokość nad poziomem morza oraz typ podłoża.

Wyniki wyznaczania typów dla rzek na obszarze dorzecza Niemna przedstawiono w tabeli nr 4.

 

Tabela 4. Typy dla rzek na obszarze dorzecza Niemna

typ

opis

wielkość zlewni [km2]

wysokość [m n.p.m]

liczbaJCWP

0

nie określono typu

-

-

1

17

potok nizinny piaszczysty na utworach staro glacjalnych

10-100

<200

10

18

potok nizinny żwirowy

10-100

<200

19

19

rzeka nizinna piaszczysto – gliniasta na utworach staro glacjalnych

100-10000

<200

1

20

rzeka nizinna żwirowa na utworach młodo glacjalnych

100-10000

<200

3

cieki, których funkcjonowanie ekologiczne jest niezależne od ekoregionów

25

cieki łączące jeziora

-

-

5

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Typy jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych

Typologia abiotyczna jezior została ustalona na podstawie analizy pełnych danych dla 749 jezior w Polsce. Wydzielenia klas dla poszczególnych parametrów dokonano na podstawie analizy rozkładu danych oraz analizy korelacji tych parametrów. Oprócz omówionych powyżej kryteriów abiotycznych typologii, w toku prac przeanalizowano również szereg parametrów dodatkowych, mających znaczenie weryfikujące, jak kategoria podatności zbiornika na degradację, klasa czystości wody czy podstawowe wskaźniki chemiczne. Parametry te były pomocne przy ustaleniu, czy pewne budzące wątpliwości wartości parametrów typologii, jak niski odczyn, wysokie przewodnictwo czy zasadowość, wynikają z naturalnych uwarunkowań danego ekosystemu (jego typu) czy raczej mogą być wynikiem wpływu antropogenicznego i powinny zostać pominięte. W sumie na podstawie kombinacji przyjętych klas wybranych parametrów wydzielono siedem typów podstawowych jezior, dodatkowo podzielonych na podtypy pod względem stratyfikacji termicznej wód.

Tabela 5. Typy dla jezior na obszarze dorzecza Niemna

typ

opis

liczba JCWP

5a

Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, stratyfikowane

16

6a

Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane

16

6b

Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane

4

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Wody podziemne

Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych

Nowy podział terytorium Polski na 172 JCWPd związany jest z przyjętą w PIG-PIB definicją modelu pojęciowego systemu hydrogeologicznego. W myśl tej definicji model pojęciowy opisuje strukturę systemu i wskazuje zależności istniejące w jego obrębie (oddziaływanie – proces) i zachodzące pomiędzy poszczególnymi składowymi systemu oraz interakcję systemu z otoczeniem. W tym ujęciu model pojęciowy zbudowany jest z danych: [1] budowa geologiczna, [2] wykształcenie litologiczne, rozmieszczenie i rozprzestrzenienie oraz parametry hydrogeologiczne warstw wodonośnych, [3] elementy środowiskowe - presje antropogeniczne, [4] czynniki wpływające na przebieg poszczególnych procesów w obrębie systemu.

W myśl powyższego, w nowym podziale przyjęto generalną zasadę ograniczenia liczby uwzględnionych w modelu poziomów wodonośnych (przez łączenie ich w kompleksy wodonośne) do maksymalnie trzech wydzieleń. Jest to zgodne z przyjętą w Programie monitoringu JCWPd na terenie Polski zasadą, że w monitoringu obserwowane są następujące poziomy lub kompleksy poziomów wodonośnych[9]:

  • pierwszy od powierzchni terenu poziom wodonośny o zwierciadle swobodnym, najsilniej narażony na oddziaływanie presji z powierzchni terenu;
  • użytkowe poziomy wodonośne o zwierciadle napiętym, stanowiące główne źródło zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi;
  • wgłębny poziom wód zwykłych, narażony na ascenzję wód słonych.

Według podziału na 172 JCWPd, pierwszy kompleks wodonośny stanowią wody pierwszego poziomu wodonośnego bądź, w przypadku jego braku, głównego użytkowego poziomu wodonośnego. Są to przeważnie poziomy wodonośne o zwierciadle swobodnym, lokalnie napiętym. Ich główną cechą jest zwiększona podatność (duża wrażliwość) na oddziaływanie antropopresji na chemizm i stany wód podziemnych.

Drugi kompleks wodonośny tworzą głębsze poziomy wodonośne, posiadające zwierciadło naporowe. Są one izolowane od presji antropogenicznych zarówno nadległym pierwszym poziomem wodonośnym, jak i warstwami słabo-, pół- i nieprzepuszczalnymi. W skali regionalnej mogą być powiązane hydrodynamiczne z pierwszym kompleksem wodonośnym.

Trzeci kompleks wodonośny to wody położonego najgłębiej w strukturze krążenia użytkowego poziomu wodonośnego. Zazwyczaj jest on zagrożony potencjalną ascenzją zmineralizowanych wód głębszych.

Dodatkowo w celu nawiązania do istniejących scalonych części wód powierzchniowych oraz zlewni poszczególnych rzek (za Mapą Podziału Hydrograficznego Polski) weryfikowano przebieg poszczególnych JCWPd w celu unifikacji granic.

Zgodnie z podziałem na jednolite części wód podziemnych w regionie wodnym Niemna występują 2 jednolite części wód podziemnych: JCWPd nr 53 oraz JCWPd nr 22.



[1]Długość wszystkich cieków JCWP

[2] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, 1998

[3] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych (Dz. U. 2006 Nr. 126 poz. 878)

[4] I. Dynowska, Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994

[5] Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Niemna, KZGW, Warszawa 2011

[6] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce, Region wodny Niemna, MGGP, Kraków 2010

[7] Przegląd istotnych problemów gospodarki wodnej dla obszarów dorzeczy, MGGP, Kraków 2008

[8] Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE, Konsorcjum IMGW, IOŚ, PIG, Instytut Morski, Warszawa 2004

[9] Kazimierski B. i inni, Program monitoringu JCWPd na terenie Polski, 2005

x Informujemy, że strona www.rdw.kzgw.gov.pl korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies poprzez zmianę ustawień swojej przeglądarki internetowej. Więcej informacji w Polityce prywatności.