Dorzecze Odry

Podstawowe informacje

Tabela 1. Ogólny opis obszaru dorzecza

nazwa obszaru dorzecza

obszar dorzecza Odry

powierzchnia obszaru dorzecza

118 015 km2

długość głównego cieku

840 km (742 km na terytorium Polski)

długość cieków istotnych[1]

41 564,7 km

główne dopływy

lewostronne: Opawa, Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Bóbr, Nysa Łużycka, Kaczawa

prawostronne: Mała Panew, Widawa, Barycz, Warta, Myśla, Ina

największe jeziora

Dąbie, Miedwie, Jamno, Gopło

regiony wodne

region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego, region wodny Środkowej Odry, region wodny Górnej Odry, region wodny Warty

liczba JCWP

1735 JCW rzek

4 JCW przejściowych

4 JCW przybrzeżnych

422 JCW jezior

66 JCWPd

główne sposoby użytkowania wód

- pobór wody na cele komunalne i gospodarcze

- pobór wody na cele technologiczne i chłodnicze

- pobór wody na cele rolnictwa

- rybactwo i wędkarstwo

główne oddziaływania antropogeniczne

- zrzuty ścieków komunalnych i przemysłowych

- zanieczyszczenia obszarowe

- odwadnianie kopalń, zaburzenie reżimu hydrologicznego

- zmiany morfologiczne i hydrologiczne (regulacja rzek, wały przeciwpowodziowe)

źródło: opracowanie własne na podstawie danych literaturowych i MPHP

Ogólna charakterystyka obszaru dorzecza

Obszar dorzecza Odry na terytorium Polski zajmuje powierzchnię 118 015 km2,co stanowi 38% powierzchni kraju. Obejmuje on swoim zasięgiem południowo-zachodnie, zachodnie oraz w północno-zachodnie tereny Polski, a pod względem administracyjnym leży w województwach: śląskim, opolskim, dolnośląskim, łódzkim, kujawsko - pomorskim, wielkopolskim, lubuskim, zachodniopomorskim i pomorskim. Obszar dorzecza Odry, oprócz dorzecza samej rzeki Odry, obejmuje także dorzecza Regi, Parsęty, Wieprzy oraz pozostałych rzek uchodzących do Zalewu Szczecińskiego oraz do Morza Bałtyckiego na zachód od ujścia Słupi.

Główną rzeką obszaru dorzecza jest Odra o długości całkowitej 855 km, z czego 742 km znajdują się w granicach Polski. Źródła rzeki zlokalizowane są na terytorium Republiki Czeskiej w Górach Odrzańskich, w południowo - wschodniej części środkowego pasma Sudetów i położone są na wysokości 634 m n. p. m. Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego.

Obszar dorzecza Odry charakteryzuje się asymetrią, z dużą prawostronną i małą lewostronną częścią. Najważniejsze lewostronne dopływy Odry to: Opawa, Nysa Kłodzka, Oława, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr i Nysa Łużycka. Natomiast do największych dopływów prawostronnych należy: Ostrawica, Olza, Kłodnica, Mała Panew, Stobrawa, Widawa, Barycz, Warta,Myśla, Ina. Największe zbiorniki zaporowe na obszarze dorzecza to Otmuchów, Nysa, Bukówka, Pilchowice, Sosnówka, Mietków, Słup, Leśna, Złotniki, Jeziorsko, Turawa, Dzierżno Duże, Topola, Kozielno.

Odra ma górski charakter w odcinku źródłowym, natomiast w niższym biegu zmienia się w rzekę nizinną. Odra jest rzeką żeglowną od Kędzierzyna-Koźla w dół biegu. Od Kędzierzyna do Brzegu Dolnego, Odra jest rzeką skanalizowaną, a na odcinku o długości 187 km zlokalizowane są 24 stopnie wodne. Poniżej Brzegu Dolnego Odra płynie w sposób swobodny, a jej nurt jest uregulowany przy pomocy ostróg. Rzeka, poprzez system kanałów, posiada połączenie żeglugowe ze Szprewą i Hawelą.

Największymi problemami gospodarki wodnej na obszarze dorzecza Odry są między innymi[2]:

a)     zagrożenie powodziowe - wynikające z uwarunkowań meteorologicznych, hydrologicznych, klimatycznych oraz antropogenicznych (głównie z zagospodarowania przestrzennego poszczególnych zlewni oraz wykonanych w minionych wiekach prac regulacyjnych, które na przestrzeni lat skróciły bieg rzeki z 1 020 km do 860 km, przyspieszając tym samym spływ wód do Bałtyku). Najpoważniejszym zagrożeniem powodziowym są występujące w okresie od maja do września powodzie opadowe letnie oraz powodzie zatorowe w okresie zimowym. Występujące na obszarze dorzecza powodzie nie mają przebiegu gwałtownego, natomiast są długotrwałe. Zagrożenie powodziowe dotyczy dużej powierzchni zlewni i związane jest głównie z gwałtownymi roztopami, a następnie długotrwałym spływem wód. Do zwiększenia ryzyka wystąpienia powodzi przyczynia się niewłaściwy stan systemu ochrony przeciwpowodziowej, w tym: wałów przeciwpowodziowych, zbiorników retencyjnych, urządzeń regulujących i hydrotechnicznych (np. śluz, zastawek, jazów). Znacząca część infrastruktury jest w złym stanie technicznym i wymaga stałej kontroli jej stanu oraz podejmowania działań naprawczych i modernizacyjnych;

b)    zaspokojenie rosnących potrzeb użytkowników wód - wykorzystanie zasobów wód powierzchniowych głównie na cele komunalne i gospodarcze, w tym przemysł (cele technologiczne i chłodnicze), rolnictwo, (nawadnianie i stawy rybne), energetykę wodną, rybactwo i wędkarstwo, oraz użytkowanie zasobów wód podziemnych na cele komunalne, przemysłowe, do zasilania stawów rybnych, do nawodnień);

c)     zmiany morfologiczne cieków – silne przekształcenia hydromorfologiczne dotyczą znacznej części cieków obszaru dorzecza Odry, co jest wynikiem, przede wszystkim, regulacji koryt rzecznych, zabudowy poprzecznej (np. zapór i stopni wodnych) oraz prowadzonych prac utrzymaniowych. Budowle poprzeczne stanowią główną przeszkodę uniemożliwiającą migrację organizmów, w szczególności ryb. Powodują też zmiany reżimu hydrologicznego oraz warunków fizyczno-chemicznych. Zmiany te przyczyniają się też do modyfikacji siedlisk oraz pogorszenia warunków bytowania organizmów wodnych. Z kolei prace regulacyjne i utrzymaniowe powodują niekorzystne zmiany warunków siedliskowych w korytach rzek oraz na terenach nadrzecznych;

d)    zmiany ukształtowania powierzchni terenu i jego odkształcenia, w tym powstawanie deformacji spowodowanych m. in. górnictwem. Zjawisko to jest źródłem oddziaływań zarówno na wody powierzchniowe jak i podziemne. Spowodowane eksploatacją podziemną kopalin ruchy górotworu wywołują zmiany ukształtowania powierzchni terenu, które powodują zaburzenie warunków przepływu wód powierzchniowych oraz kierunków spływu wód opadowych i roztopowych. Ponadto obserwowane jest powstawanie niecek o charakterze bezodpływowym, stref zabagnień, podtopień, zbiorników wodnych. Skutkiem tych procesów są takie zjawiska jak erozja i zamulanie koryt wód płynących. W skali lokalnej obserwuje się także zmiany przebiegu powierzchniowych działów wodnych;

e)     zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych - zanieczyszczenia zawarte w ściekach komunalnych, przemysłowych, wodach pochodzących z odwadniania zakładów górniczych, zanieczyszczenia z obszarów rolniczych, mające znaczący wpływ na jakość wód powierzchniowych i podziemnych. Duża gęstość zaludnienia, wysoki odsetek ludności korzystającej z sieci kanalizacyjnej przy jednoczesnym braku wystarczającej przepustowości i efektywności oczyszczalni, skutkują występowaniem poważnych deficytów tlenowych oraz wysokich zawartości związków organicznych, a tym samym przyczyniają się do złego stanu jakościowego wód na obszarze dorzecza. Problem zanieczyszczenia wód jest szczególnie istotny zarówno w aspekcie środowiskowym (utrzymanie właściwego stanu wód), jak i gospodarczym (możliwości poboru i wykorzystania wód powierzchniowych i podziemnych). W ogólnym bilansie zanieczyszczeń najbardziej istotne są zanieczyszczenia obszarowe, zawierające duży ładunek biogenów pochodzących głównie z rolnictwa, od ludności nie korzystającej z kanalizacji sanitarnej oraz z depozycji atmosferycznej. Znaczenie mają też zrzuty ścieków z różnych gałęzi przemysłu (huty, zakłady wydobycia i przetwórstwa, kopalnie) funkcjonującego na obszarze dorzecza Odry, które stanowią źródło zanieczyszczeń substancjami niebezpiecznymi, w tym metalami ciężkimi;

f)     żegluga - Odra jest najważniejszą polską drogą wodną, przy czym Odrzańska Droga Wodna tworzy zbiór odrębnych i różnych jakościowo szlaków żeglugowych, co wynika z licznych błędów podczas jej zagospodarowywania na przełomie XIX i XX wieku. Niewystarczająca jest też wielkość naturalnego zasilania wód Odry dla zapewnienia stanów wód odpowiednich dla żeglugi. Z jednej strony jej zagospodarowanie spowodowało szereg zmian hydromorfologicznych i stanowi istotną presję antropogeniczną, z drugiej zaś strony, ze względu na znaczenie gospodarcze Odry dla żeglugi i transportu wodnego, konieczne jest jej dostosowanie do parametrów drogi wodnej odpowiedniej klasy. Brak odpowiednich działań oraz nakładów na utrzymanie Odrzańskiej Drogi Wodnej (ODW) we właściwym stanie technicznym spowodował zniszczenie obiektów hydrotechnicznych i uregulowanych odcinków rzeki. Dostosowanie Odry do parametrów drogi wodnej odpowiedniej klasy wiąże się jednak z poważnymi kosztami inwestycyjnymi i eksploatacyjnymi oraz z dużą ingerencją w środowisko, w tym ekosystemy od wody zależne.

Ze względu na spadek podłużny wydziela się Odrę górną, środkową i dolną:

-           górna: od źródeł do Koźla, ma długość 202 km. Na długości pierwszych 54 km Odra ma charakter rzeki górskiej o spadku 7,2‰, natomiast na terytorium Polski spadek jest dużo mniejszy i wynosi ok. 0,33‰,

-           środkowa: od Koźla do ujścia Warty, o spadkach od 0,28 do 0,19‰, ma długość 522 km (w tym odcinek skanalizowany o długości 187 km i swobodnie płynący o długości 335 km),

-           dolna: od ujścia Warty do Zalewu Szczecińskiego, o spadkach od 0,05 do 0,001‰.

Średni spadek Odry wynosi 0,74‰[3].

Na obszarze dorzecza Odry rozróżnia się regiony wodne: Górnej Odry, Środkowej Odry, Warty oraz Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego[4].

Region wodny Górnej Odry zajmuje powierzchnie 3 829,93 km2. Obejmuje górną część obszaru dorzecza Odry od granic państwa do ujścia Kłodnicy.

Według podziału fizyczno-geograficznego obszar regionu obejmuje makroregiony: Sudety Wschodnie i Nizinę Śląską od zachodu, Wyżynę Śląską od wschodu, od południa Kotlinę Ostrawską, Pogórze Zachodniobeskidzkie oraz Beskidy Zachodnie[5].

Do najważniejszych prawobrzeżnych dopływów Odry w regionie wodnym Górnej Odry należą Olza, Ruda, Bierawka i Kłodnica, natomiast najważniejszym lewobrzeżnym dopływem jest Psina. Całkowita długość sieci hydrograficznej regionu wodnego Górnej Odry wynosi ok. 2 125 km.

W regionie wodnym zlokalizowane są sztuczne zbiorniki wodne, z których największe to: Zbiornik Dzierżno Duże (o funkcji przeciwpowodziowej, przyrodniczej i krajobrazowej), Zbiornik Rudnicki (o funkcji hydroenergetycznej), Zbiornik Pławniowice (o funkcji rekreacyjnej), Zbiornik Dzierżno Małe (pełniący funkcję przeciwpowodziową i akwenu żeglownego).

W regionie wodnym Górnej Odry wyróżniono trzy typy reżimu rzecznego[6]:

  • typ śnieżny średnio wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130 - 180% średniego odpływu rocznego,
  • typ śnieżny słabo wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego nie przekracza 130% średniego odpływu rocznego,
  • typ śnieżno-deszczowy – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130 - 180% średniego odpływu rocznego i wyraźnie zaznacza się wzrost odpływu w miesiącach letnich, wynoszący co najmniej 110% średniego odpływu rocznego.

Na przeważającej części regionu wodnego występuje równowaga zasilania podziemnego i powierzchniowego. Jedynie w północno – wschodniej części regionu wodnego Górnej Odry, w odpływie całkowitym przeważa zasilanie podziemne.

Największy udział w powierzchni regionu mają użytki rolne ok 60%, dalej lasy 23,5%, tereny zantropogenizowane ok. 15%, a tereny wodne i strefy podmokłe ok. 1,3%[7]. Do największych miast regionu wodnego Górnej Odry należą Katowice, Gliwice, Zabrze, Bytom[8].

Zagospodarowanie regionu wodnego Górnej Odry charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem. Najwyższy stopień uprzemysłowienia i koncentracji ludności w regionie cechuje rejon Kędzierzyna-Koźla oraz rejony położone w obrębie województwa śląskiego (Górnośląski Okręg Przemysłowy, Rybnicki Okręg Węglowy). Jest to jednocześnie najbardziej zmieniony antropogenicznie obszar w kraju. Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP), zlokalizowany jest również w regionie wodnym Małej Wisły (leżącym na obszarze dorzecza Wisły, więc nieobjętym niniejszym Planem). W obu regionach wodnych GOP funkcjonuje jako jeden twór powiązany infrastrukturą techniczną, wodociągową i kanalizacyjną. W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym dominuje przemysł górniczy, hutniczy, transportowy, energetyczny i chemiczny. Koncentracja tego typu uciążliwych gałęzi przemysłu w regionie wodnym Górnej Odry ma znaczny wpływ na wody powierzchniowe i podziemne w regionie[9].

Do głównych presji wywieranych przez człowieka na środowisko wodne w regionie Górnej Odry należy zaliczyć: pobór wód na różne cele, wprowadzanie ścieków komunalnych i przemysłowych oraz wód pochłodniczych i kopalnianych, zanieczyszczenia obszarowe, spływające z wodami opadowymi, głównie z terenów użytkowanych rolniczo, zmiany morfologiczne i hydrologiczne. Czynnikami bezpośrednio wpływającymi na stosunki wodne w regionie wodnym są również przerzuty wody między zlewniami, w celu zaopatrzenia w wodę obszarów deficytowych m. in. Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Skutkiem tak prowadzonej działalności antropogenicznej są zaburzenia reżimu hydrologicznego cieków[10].

Region wodny Środkowej Odry zajmuje obszar 3 9298,97 km2. Obejmuje odcinek Odry rozpoczynający się poniżej ujścia Kłodnicy po ujście Nysy Łużyckiej.

Według podziału fizyczno-geograficznego region wodny obejmuje tereny Niziny Śląskiej, Wyżyny Śląskiej, Wyżyny Woźnicko – Wieluńskiej, Przedgórza Sudeckiego, Sudetów Wschodnich, Sudetów Środkowych, Sudetów Zachodnich, Pogórza Zachodniosudeckiego, Niziny Śląsko-Łużyckiej, Wału Trzebnickiego, Obniżenia Milicko-Głogowskiego, Wzniesień Łużyckich, Obniżenia Łużyckiego, Wzniesień Zielonogórskich, Niziny Południowowielkopolskiej, Pojezierza Leszczyńskiego, Pradoliny Warciańsko – Odrzańskiej oraz Pojezierza Lubuskiego[11].

Długość odcinka rzeki w regionie wodnym Środkowej Odry wynosi nieco ponad 430 km. Do najważniejszych prawobrzeżnych dopływów Odry w regionie wodnym należą: Mała Panew, Stobrawa, Widawa, Barycz, Krzycki Rów. Ważniejsze lewostronne dopływy to: Osobłoga, Nysa Kłodzka, Oława, Ślęża, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr, Nysa Łużycka. Całkowita długość sieci hydrograficznej zlewni środkowej Odry wynosi 22 042 km.

Na obszarze regionu wodnego Środkowej Odry znajdują się sztuczne zbiorniki wodne m. in.: Zbiornik Leśna (o funkcji retencyjnej i hydroenergetycznej), Zbiornik Bukówka (o funkcji retencyjnej i zbiornika wody pitnej), Zbiornik Słup (pełniący funkcję retencyjną), Zbiornik Nysa (o funkcji retencyjnej i hydroenergetycznej), Zbiornik Kozielno (o funkcji retencyjnej, rekreacyjnej i hydroenergetycznej).

W regionie wodnym Środkowej Odry wyróżniono trzy typy reżimu wodnego:

  • typ śnieżny silnie wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego (marca lub kwietnia) przekracza 180% średniego odpływu rocznego,
  • typ śnieżny średnio wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130 - 180% średniego odpływu rocznego,
  • typ śnieżno-deszczowy – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130 - 180% średniego odpływu rocznego i wyraźnie zaznacza się wzrost odpływu w miesiącach letnich, wynoszący co najmniej 110% średniego odpływu rocznego.

W regionie wodnym przeważają obszary, na których występuje równowaga zasilania podziemnego z powierzchniowym (podziemne 45 - 55%, powierzchniowe 45 - 55% odpływu całkowitego). Na niewielkim obszarze, w północnej części regionu wodnego występuje słaba przewaga zasilania podziemnego. W obrębie Sudetów występuje głównie słaba przewaga zasilania powierzchniowego (podziemne 35 - 45%, powierzchniowe 55 - 65% odpływu całkowitego), natomiast w południowo-zachodniej części regionu wodnego występuje znaczna przewaga zasilania powierzchniowego (podziemne do 35%, powierzchniowe ponad 65% odpływu całkowitego).

Prawie 60% powierzchni regionu wodnego Środkowej Odry zajmują użytki rolne, lasy ok. 25%, tereny zantropogenizowane ok. 5%, a tereny wodne oraz strefy podmokłe niewiele ponad 1%[12]. Największymi skupiskami ludności są miasta: Wrocław, Legnica, Zielona Góra, Leszno, Opole, Wałbrzych i Jelenia Góra[13].

W regionie wodnym Środkowej Odry znajduje się Legnicko – Głogowski Okręg Miedziowy (LGOM), na którego obszarze, o powierzchni ponad 400 km2, w trzech zakładach górniczych: Lubin, Rudna oraz Polkowice - Sieroszowice prowadzona jest podziemna eksploatacja rud miedzi. Konsekwencją działalności górniczej na tym terenie jest, między innymi, odkształcenie powierzchni terenu w postaci osiadania gruntu. Ponadto odwadnianie kopalń skutkuje zmianą warunków wodnych, zubożeniem zasobów użytkowych wód podziemnych oraz tworzeniem się lejów depresyjnych. Przy wydobyciu miedzi dokonywane są również zrzuty wód kopalnianych do wód powierzchniowych. Dodatkowym obciążeniem dla środowiska wodnego są huty metali nieżelaznych, których działalność związana jest z bezpośrednią emisją metali ciężkich do środowiska, zanieczyszczających wody powierzchniowe i podziemne.

W granicach regionu wodnego Środkowej Odry znajdują są również pokłady węgla brunatnego na obszarze tzw. „Worka Turoszowskiego”. Długoletnie wydobycie węgla jest przyczyną degradacji środowiska w tym rejonie, a efektem prowadzonej eksploatacji jest zmiana stosunków wodnych, prowadząca do zmniejszenia i zubożenia dostępnych zasobów wód powierzchniowych oraz użytkowych poziomów wodonośnych. Odwadnianie kopalni „Turów” prowadzi, zarówno do powstania leja depresyjnego, obniżającego o kilkanaście metrów zwierciadło wód podziemnych, jak również sprzyja zmianie warunków krążenia wód podziemnych oraz przekształceniu lokalnej sieci hydrograficznej. Wpływ na reżim wód powierzchniowych i podziemnych ma także eksploatacja prowadzona przez kopalnie węgla brunatnego, które zlokalizowane są w niewielkiej odległości od granicy polsko-niemieckiej.

Z kolei, wydobycie surowców mineralnych, takich jak wapienie i margle, ma znaczny wpływ na ilość wód podziemnych. Woda z odwodnienia tego typu kopalń wypompowywana jest głównie do wód powierzchniowych. Niewielka ilość wód pochodzących z odwodnienia kopalń wykorzystywana jest na cele komunalne i przemysłowe.

Ponadto w obrębie regionu wodnego Środkowej Odry występuje Wrocławski Okręg Przemysłowy z przemysłem maszynowo - metalowym, środków transportu, spożywczym, elektronicznym, metalowym, odzieżowym i chemicznym[14].

Zagrożeniem antropogenicznym dla jakości wód w regionie Środkowej Odry są zanieczyszczenia zawarte w ściekach pochodzących z punktowych źródeł zanieczyszczeń, w tym: ściekach komunalnych, ściekach gospodarczych pochodzących z innych rodzajów działalności człowieka oraz z zakładów przemysłowych. Istotnym zagrożeniem są również zrzuty wód ze stawów oraz składowiska odpadów. Wpływ na jakość wód w tym regionie wodnym wywierają również zanieczyszczenia ze źródeł obszarowych, głównie: niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo - gospodarczych pochodzących od ludności nie korzystającej z sytemu kanalizacji sanitarnej, oraz zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych związkami azotu i fosforu, będącego wynikiem nadmiernego stosowania nawozów sztucznych w rolnictwie. W regionie wodnym Środkowej Odry wodę powierzchniową pobiera się głównie na cele komunalne, przemysłowe, rolnicze, oraz do zasilania stawów rybnych. Z kolei woda z ujęć podziemnych wykorzystywana jest głównie na cele komunalne i przemysłowe[15].

Region wodny Warty zajmuje obszar 54 479,97 km², co stanowi ok. połowy całego obszaru dorzecza Odry i nadaje mu typową dla tego dorzecza asymetrię, charakteryzującą się występowaniem dużej prawostronnej i małej lewostronnej części. Region obejmuje zlewnię Warty od źródeł po ujście do Odry w okolicach Kostrzyna. Warta jest najdłuższym dopływem Odry o długości 793,5 km. Zlewnia Warty graniczy od zachodu i południa z dorzeczem Odry, którego jest częścią, a od wschodu z dorzeczem Wisły.

Do większych rzek na terenie regionu wodnego Warty zalicza się: Noteć, Prosnę, Drawę, Obrę, Gwdę, Ner i Wełnę. Całkowita długość sieci hydrograficznej wynosi niemal 17 950 km. Poza siecią rzeczną dobrze rozwinięta jest sieć jezior, przy czym ich główne skupiska występują na trzech pojezierzach: Wielkopolskim, Lubuskim i Zachodniopomorskim.

W regionie wodnym zlokalizowane są dwa sztuczne zbiorniki wodne: Zbiornik Jeziorsko (o funkcji retencyjnej i hydroenergetycznej) oraz Zbiornik Poraj (o funkcji retencyjnej).

W regionie wodnym Warty wyróżniono niwalny typ reżimu rzecznego. Udział zasilania podziemnego w stosunku do zasilania powierzchniowego w całkowitym odpływie rocznym występuje na Nizinach Środkowopolskich, głównie na Pojezierzu Wielkopolskim i w górnej części regionu i wynosi 55 - 65%, natomiast na północ od Pradoliny Toruńsko - Eberswaldzkiej i w północnej części Pojezierza Gnieźnieńskiego, a także w obszarze źródłowym Warty, wynosi powyżej 65%[16].

Dominującą formą użytkowania terenu w regionie wodnym Warty, szczególnie w środkowej części, są grunty orne zajmujące około 63,5% obszaru. Lasy zajmują ok. 31,2% powierzchni regionu wodnego, tereny zurbanizowane ok. 3,7%, a tereny wodne oraz strefy podmokłe ok. 1,5% powierzchni regionu wodnego. Największe miasta w regionie wodnym to Łódź, Poznań i Częstochowa. Na obszarze regionu wodnego Warty przemysł koncentruje się w bełchatowskim okręgu surowcowo -przemysłowym, gdzie eksploatuje się złoża węgla brunatnego i funkcjonuje Elektrownia Bełchatów (największa elektrownia w Polsce spalająca węgiel brunatny), a także w Poznańskim Okręgu Przemysłowym, gdzie funkcjonują zakłady przemysłu elektromaszynowego [17].

Do głównych presji wywieranych przez człowieka na środowisko wodne w regionie Warty należy zaliczyć niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo - gospodarczych pochodzących od ludności nie korzystającej z systemu kanalizacji, zanieczyszczenia pochodzące z zużycia nawozów sztucznych i naturalnych na potrzeby rolnictwa, pobór wód na cele komunalne oraz przemysłowe. Na obszarze regionu wodnego Warty woda z ujęć powierzchniowych wykorzystywana jest głównie na cele chłodnicze, hodowli ryb, przemysłu i nawadniana, natomiast z ujęć podziemnych na potrzeby gospodarki komunalnej, przemysłu, nawodnień, do celów chłodniczych oraz do napełniania stawów.

Region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego zajmuje obszar 20 405,95 km2. Region obejmuje odcinek Odry o długości 219,4 km, który rozpoczyna się od ujścia Nysy Łużyckiej, natomiast kończy się ujściem Odry do Roztoki Odrzańskiej.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski w obszarze regionu wodnego Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego występuje w całości makroregion Pobrzeża Szczecińskiego oraz fragmentarycznie następujące makroregiony: Pobrzeże Koszalińskie, Pojezierze Zachodniopomorskie, Pojezierze Południowopomorskie, Pradolina Toruńsko - Eberswaldzka, Pojezierze Lubuskie i Pradolina Warciańsko-Odrzańska[18].

Do największych dopływów Odry w regionie wodnym należą rzeki: Pliszka, Ilanka, Myśla, Kurzyca, Słubia, Rurzyca, Tywa, Płonia, Ina, Gunica Region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego obejmuje także Zlewisko Bałtyku. Najistotniejszymi ciekami Przymorza są rzeki:, Rega, Parsęta wraz z Radwią, Czerwona oraz Wieprza wraz z największym dopływem Grabową. Całkowita długość sieci hydrograficznej regionu wodnego Odry i Przymorza Zachodniego wynosi ok. 7 528 km.

Ponadto w regionie wodnym Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego znajduje się ponad tysiąc jezior, z czego największe to jezioro Dąbie, Miedwie, Jamno i Bukowo. Zlokalizowany jest tu także Zalew Szczeciński, którego znaczna część znajduje się w granicach Polski (410 km2, z całkowitej powierzchni równej 687 km2)[19].

Do najważniejszych sztucznych zbiorników wodnych w regionie wodnym należą: zbiornik Rosnowo (pełniący funkcję przeciwpowodziową, hydroenergetyczną i rekreacyjną), zbiornik Hajka (zbiornik wyrównawczy dla zbiornika Rosnowo pełniący funkcję hydroenergetyczną) zbiornik Likowo (zbiornik zaporowy pełniący funkcję hydroenergetyczną), zbiornik Rejowice (zbiornik retencyjny pełniący funkcję hydroenergetyczną), zbiornik Żurawie (o funkcji retencyjnej) oraz zbiornik Połczyn Zdrój (pełniący funkcję przeciwpowodziową i hydroenergetyczną).

W regionie wodnym Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego wyróżniono dwa typy reżimu rzecznego. Dominuje typ śnieżny średnio wykształcony, w którym średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130-180% średniego odpływu rocznego. Jedynie we wschodniej części regionu wodnego występuje typ śnieżny słabo wykształcony, gdzie średni odpływ miesiąca wiosennego nie przekracza 130% średniego odpływu rocznego. Przeważają obszary, na których występuje znaczna przewaga zasilania podziemnego, które stanowi ponad 65% odpływu całkowitego. Jedynie w południowej części regionu wodnego występuje słaba przewaga zasilania podziemnego – 55 - 65%[20].

Pod względem użytkowania tereny region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego jest również mocno zróżnicowany. Zlokalizowane są tu jednocześnie duże aglomeracje oraz tereny bardzo słabo zaludnione. Północno-zachodnia część regionu jest bardziej uprzemysłowiona od części wschodniej. Ma to związek z silnie rozwiniętą w tym regionie gospodarką morską oraz przebiegającą na Odrze granicą państwową z Niemcami.

W regionie wodnym Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego przeszło 56% powierzchni obszaru stanowią tereny rolne, lasy porastają prawie 37%, tereny zurbanizowane stanowią prawie 2,5% obszaru regionu wodnego. Pozostały obszar zajmują tereny wodne oraz strefy podmokłe[21]. Największymi miastami regionu wodnego są Koszalin i Szczecin, który pełni również rolę dużego morskiego portu handlowego. Północna część regionu wodnego w sezonie letnim jest intensywnie wykorzystywana turystycznie.

Zagrożenie antropogeniczne dla jakości wód w regionie Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego stanowią ścieki z punktowych i rozproszonych źródeł zanieczyszczeń oraz zanieczyszczenia obszarowe, w tym niekontrolowane zrzuty ścieków komunalnych, gospodarczych i przemysłowych, oraz zanieczyszczenia ładunkami azotu, fosforu i substancji biogennych pochodzących ze źródeł rolniczych oraz hodowli zwierząt. Do istotnych presji antropogenicznych na terenie regionu wodnego można również zaliczyć pobór wód powierzchniowych wykorzystywanych na cele, przemysłowe, rolnicze, do zasilania stawów rybnych oraz na cele komunalne. Wody podziemne stanowią główną podstawę zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia. Niewielka ilość ujmowanych wód podziemnych wykorzystywana jest do celów przemysłowych.

Wody powierzchniowe

Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych

Na obszarze dorzecza Odry wyznaczonych jest obecnie:

  • 1 735 jednolitych części wód rzek,
  • 4 jednolitych części wód przejściowych,
  • 4 jednolitych części wód przybrzeżnych,
  • 422 jednolite części wód jezior.

 

Tabela 2 Długość jednolitych części wód powierzchniowych rzek na obszarze dorzecza Odry

status jcwp

długość [km]

naturalne

22 802,08

sztuczne

839,14

silnie zmienione

17 923,45

razem

41 564,67

źródło: opracowanie własne na podstawie wyników wyznaczania SZCW i SCW oraz MPHP

Tabela 3 Zestawienie liczby jednolitych części wód powierzchniowych jezior na obszarze dorzecza Odry z uwzględnieniem ich powierzchni

powierzchnia [km2]

liczba JCWP jezior

<0,5

29

0,5-1

209

1-10

175

10-100

9

razem

422

źródło: opracowanie własne na podstawie MPHP

Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych

Wydzielenie różnych typów wód powierzchniowych należy do obowiązków wynikających z RDW. Opracowanie typologii jest podstawowym krokiem na drodze do ustalenia oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód. Ze względu na różnorodność naturalnych warunków środowiskowych, które mają wpływ na występowanie organizmów wodnych, konieczne jest wydzielenie różnych typów wód, które w warunkach niezakłóconych działalnością człowieka charakteryzują się odrębnymi cechami biologicznymi i będą stanowić wzorzec do określenia stopnia odchylenia przy ocenie stanu ekologicznego wód. Warunki środowiskowe wynikają z takich czynników, jak m. in.: położenie geograficzne, wysokość bezwzględna, geologia i morfologia terenu[22].

Zgodnie z RDW w zakresie prac związanych z ustalaniem typów części wód posługiwać się można systemem A lub systemem B. W Polsce typy wód powierzchniowych wyznaczano na podstawie systemu A uzupełnionego o wybrane parametry systemu B.

Obszar dorzecza Odry leży w obrębie 4 ekoregionów: Karpat, Równin Wschodnich, Równin Centralnych i Wyżyn Centralnych.

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzek

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych zostały ustalone przy zastosowaniu systemu A wg RDW (Załącznik II). Przy czym stosowanie systemu A zróżnicowano według właściwych ekoregionów. W zakresie ustalenia typologii rzek przeanalizowano następujące parametry: wielkość powierzchni zlewni cieków, wysokość nad poziomem morza oraz typ podłoża.

 

Tabela 4 Typy dla rzek na obszarze dorzecza Odry

typ

opis

wielkość zlewni [km2]

wysokość

[m n.p.m]

liczba

JCWP

0

nie określono typu

-

-

96

3

potok sudecki

10-100

>800

7

4

potok wyżynny krzemianowy z substratem gruboziarnistym – zachodni – ciek na skałach krzemianowych

10-100

200-800

109

5

potok wyżynny krzemianowy z substratem drobnoziarnistym – zachodni

10-100

200-800

11

 

6

potok wyżynny węglanowy z substratem drobnoziarnistym na lessach i lessopodobnych

10-100

200-800

48

7

potok wyżynny węglanowy z substratem gruboziarnistym na skałach węglanowych

10-100

200-800

9

8

mała rzeka wyżynna krzemianowa – zachodnia – rzeki na skałach krzemianowych

100-1000

200-800

24

9

mała rzeka wyżynna węglanowa – rzeka na lessach i skałach węglanowych

100-1000

200-800

6

10

rzeki średnie dla wyżyn i równin centralnych

1000-10000

200-800

2

12

potok fliszowy na piaskowcach

10-100

200-800

3

14

mała rzeka fliszowa – rzeka na strukturach fliszowych

100-1000

200-800

1

16

potok nizinny lessowo-gliniasty

10-100

<200

201

17

potok nizinny piaszczysty na utworach staroglacjalnych

10-100

<200

646

18

potok nizinny żwirowy

10-100

<200

143

19

rzeka nizinna piaszczysto – gliniasta na utworach staroglacjalnych

100-10000

<200

120

20

rzeka nizinna żwirowa na utworach młodoglacjalnych

100-10000

<200

57

21

wielka rzeka nizinna

>10 000

<200

36

22

rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych

niezróżnicowane wielkościowo

<200

7

cieki, których funkcjonowanie ekologiczne jest niezależne od ekoregionów

23

małe cieki na obszarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych

-

-

121

 

24

małe i średnie rzeki na obszarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych

-

-

37

25

cieki łączące jeziora

-

-

51

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”


Typy jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych

Typologia abiotyczna jezior została ustalona na podstawie analizy pełnych danych dla 749 jezior w Polsce . Wydzielenia klas dla poszczególnych parametrów dokonano na podstawie analizy rozkładu danych oraz analizy korelacji tych parametrów. Oprócz omówionych powyżej kryteriów abiotycznych typologii, w toku prac przeanalizowano również szereg parametrów dodatkowych, mających znaczenie weryfikujące, jak kategoria podatności zbiornika na degradację, klasa czystości wody, czy podstawowe wskaźniki chemiczne. Parametry te były pomocne przy ustaleniu, czy pewne budzące wątpliwości wartości parametrów typologii, jak niski odczyn, wysokie przewodnictwo czy zasadowość, wynikają z naturalnych uwarunkowań danego ekosystemu (jego typu) czy raczej mogą być wynikiem wpływu antropogenicznego i powinny zostać pominięte. W sumie na podstawie kombinacji przyjętych klas wybranych parametrów wydzielono siedem typów podstawowych jezior, dodatkowo podzielonych na podtypy pod względem stratyfikacji termicznej wód.

Tabela 5 Typy dla jezior na obszarze dorzecza Odry

typ

opis

liczba

JCWP

1a

jezioro o niskiej zawartości wapnia, stratyfikowane

10

1b

jezioro o niskiej zawartości wapnia, niestratyfikowane

2

2a

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, stratyfikowane

68

2b

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, niestratyfikowane

10

3a

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane

142

3b

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane

183

4

jezioro przymorskie, pod wpływem wód słonych

7

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Typy wód przejściowych

Przy określaniu typów wód przejściowych wzięto pod uwagę dwa zasadnicze parametry abiotyczne, tj. zasolenie, pływy oraz parametry dodatkowe określające warunki morfologiczne.

W granicach polskiej strefy Bałtyku na obszarze dorzecza Odry wyróżniono dwa typy wód przejściowych.

Tabela 6 Typy wód przejściowych na obszarze dorzecza Odry

typ

opis

liczba JCWP

TWI

lagunowy z substratem mułowym i piaszczystym

2

TWV

ujściowy z substratem piaszczystym

2

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Typy wód przybrzeżnych

Przy określaniu typów wód przybrzeżnych wzięto pod uwagę dwa zasadnicze parametry abiotyczne, tj. zasolenie, głębokość oraz parametry dodatkowe określające warunki morfologiczne.

W granicach polskiej strefy Bałtyku na obszarze dorzecza Odry wyróżniono dwa typy wód przybrzeżnych.

 

Tabela 7 Typy wód przybrzeżnych na obszarze dorzecza Odry

typ

opis

liczba JCWP

CWII

otwarte wybrzeże z klifami i substratem piaszczystym

2

CWIII

otwarte wybrzeże z substratem piaszczystym z brzegiem wydmowym

2

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Wody podziemne

Warunki występowania wód podziemnych na obszarze dorzecza Odry są zróżnicowane. Czynnikiem mającym największy wpływ na warunki hydrogeologiczne regionu oraz zasoby wód podziemnych jest budowa geologiczna. Większość znaczących zbiorników wód podziemnych zawiera przeciętne, a nawet niewielkie zasoby. W całym dorzeczu tylko kilka niewielkich jednostek hydrogeologicznych charakteryzuje wysokie zawodnienie. Wody podziemne występują głównie w osadach kenozoiku, mniejszy jest udział wód w skałach triasu, górnej kredy i paleozoiku[23]. Na obszarze dorzecza Odry zlokalizowanych jest 65 głównych zbiorników wód podziemnych. Dla 47 z nich opracowano dokumentację hydrogeologiczną, która określa zasoby dyspozycyjne wód podziemnych oraz zawiera propozycje, co do granic obszaru ochronnego GZWP. Do końca 2015 roku przewidziano wykonanie dokumentacji dla pozostałych 18 GZWP[24].W opracowywanym obecnie dokumencie aktualizacji Programu wodno-środowiskowego kraju przewidziano katalog działań, mających na celu osiągnięcie wymaganego stanu jednolitych części wód powierzchniowych, które jednocześnie będą przyczyniać się do poprawy stanu chemicznego i ilościowego jednolitych części wód podziemnych. Ponadto dla części wód podziemnych zagrożonych nieosiągnięciem celów środowiskowych zaproponowano szereg działań uzupełniających wraz z szczegółowym harmonogramem ich realizacji. Na liście działań uzupełniających dla wód podziemnych znajduje się między innymi zapis o konieczności wykonania dokumentacji ustalającej warunki hydrologiczne dla ustanowienia obszaru ochronnego głównych zbiorników wód podziemnych, na podstawie której dyrektorzy poszczególnych rzgw ustanawiają obszary ochronne GZWP.

Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych

Nowy podział terytorium Polski na 172 JCWPd związany jest z przyjętą w PIG-PIB definicją modelu pojęciowego systemu hydrogeologicznego. W myśl tej definicji model pojęciowy opisuje strukturę systemu i wskazuje zależności istniejące w jego obrębie (oddziaływanie – proces) i zachodzące pomiędzy poszczególnymi składowymi systemu oraz interakcję systemu z otoczeniem. W tym ujęciu model pojęciowy zbudowany jest z danych: [1] budowa geologiczna, [2] wykształcenie litologiczne, rozmieszczenie i rozprzestrzenienie oraz parametry hydrogeologiczne warstw wodonośnych, [3] elementy środowiskowe - presje antropogeniczne, [4] czynniki wpływające na przebieg poszczególnych procesów w obrębie systemu.

W myśl powyższego, w nowym podziale przyjęto generalną zasadę ograniczenia liczby uwzględnionych w modelu poziomów wodonośnych (przez łączenie ich w kompleksy wodonośne) do maksymalnie trzech wydzieleń. Jest to zgodne z przyjętą w Programie monitoringu JCWPd na terenie Polski zasadą, że w monitoringu obserwowane są następujące poziomy lub kompleksy poziomów wodonośnych[25]:

  • pierwszy od powierzchni terenu poziom wodonośny o zwierciadle swobodnym, najsilniej narażony na oddziaływanie presji z powierzchni terenu;
  • użytkowe poziomy wodonośne o zwierciadle napiętym, stanowiące główne źródło zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi;
  • wgłębny poziom wód zwykłych, narażony na ascenzję wód słonych.

Według podziału na 172 JCWPd, pierwszy kompleks wodonośny stanowią wody pierwszego poziomu wodonośnego bądź, w przypadku jego braku, głównego użytkowego poziomu wodonośnego. Są to przeważnie poziomy wodonośne o zwierciadle swobodnym, lokalnie napiętym. Ich główną cechą jest zwiększona podatność (duża wrażliwość) na oddziaływanie antropopresji na chemizm i stany wód podziemnych.

Drugi kompleks wodonośny tworzą głębsze poziomy wodonośne, posiadające zwierciadło naporowe. Są one izolowane od presji antropogenicznych zarówno nadległym pierwszym poziomem wodonośnym, jak i warstwami słabo-, pół- i nieprzepuszczalnymi. W skali regionalnej mogą być powiązane hydrodynamicznie z pierwszym kompleksem wodonośnym.

Trzeci kompleks wodonośny to wody, położonego najgłębiej w strukturze krążenia użytkowego, poziomu wodonośnego. Zazwyczaj jest on zagrożony potencjalną ascenzją zmineralizowanych wód głębszych.

Dodatkowo w celu nawiązania do istniejących scalonych części wód powierzchniowych oraz zlewni poszczególnych rzek (za Mapą Podziału Hydrograficznego Polski) weryfikowano przebieg poszczególnych JCWPd w celu unifikacji granic.

Na obszarze dorzecza Odry wyznaczono 66 jednolitych części wód podziemnych. Są to jednostki o kodach: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 23, 24, 25, 26, 33, 34, 35, 40, 41, 42, 43, 58, 59, 60, 61, 62, 68, 69, 70, 71, 72, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 105, 107, 108, 109, 110, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 155 i 170.



[1] Długość wszystkich cieków JCWP

[2] Masterplan dla obszaru dorzecza Odry, Mott MacDonald Polska Sp. z .o.o, Warszawa 2014 r.

[3] www.eko.wbu.wroc.pl

[4] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych (Dz. U. 2006 nr 126 poz. 878)

[5] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998 r.

[6] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994 r.

[7] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Górnej Odry, MGGP, Kraków 2010 r.

[8] Identyfikacja znaczących oddziaływań antropogenicznych wraz z oceną wpływu tych oddziaływań na wody powierzchniowe i podziemne w Reginie wodnym Górnej Odry, RZGW Gliwice, Gliwice 2012 r.

[9] Identyfikacja znaczących oddziaływań antropogenicznych wraz z oceną wpływu tych oddziaływań na wody powierzchniowe i podziemne w Reginie wodnym Górnej Odry, RZGW Gliwice, Gliwice 2012 r.

[10] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Górnej Odry, MGGP, Kraków 2010 r.

[11] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998 r.

[12] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Środkowej Odry, MGGP, Kraków 2010 r.

[13] Tamże

[14] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Rejon środkowej Wisły, MGGP, Kraków 2010 r.

[15] Tamże

[16] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994 r.

[17] Identyfikacja znaczących oddziaływań antropogenicznych i ocena ich wpływu na stan wód powierzchniowych i podziemnych w regionie wodnym Warty, RZGW Poznań, Poznań 2012 r.

[18] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998 r.

[19] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego, MGGP, Kraków 2010 r.

[20] I. Dynowska, Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994 r.

[21] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego, MGGP, Kraków 2010 r.

[22] Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE, Konsorcjum IMGW, IOŚ, PIG, Instytut Morski, Warszawa 2004 r.

[23] Raport dla Obszaru Dorzecza Odry z realizacji art. 5 i 6, zał II, III, IV Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE, Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2005 r.

[24] http://epsh.pgi.gov.pl/epsh/

[25] Kazimierski B. i inni, Program monitoringu jednolitych części wód podziemnych Polski, 2005 r.

x Informujemy, że strona www.rdw.kzgw.gov.pl korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies poprzez zmianę ustawień swojej przeglądarki internetowej. Więcej informacji w Polityce prywatności.