Dorzecze Pregoły

Podstawowe informacje

Tabela 1. Ogólny opis obszaru dorzecza

nazwa obszaru dorzecza

obszar dorzecza Pregoły

powierzchnia obszaru dorzecza

7 521,7 km2

długość głównego cieku

123 km

na terenie Polski Łyna 208 km (206 km w granicach Polski)

długość cieków istotnych[1]

2 938,06 km

główne dopływy

Łyna, Guber, Gołdapa, Wadąg, Sajna

największe jeziora

Dargin, Mamry, Kisajno, Dobskie, Łańskie

regiony wodne

region wodny Łyny i Węgorapy

liczba JCWP

120 JCWP rzek

101 JCWP jezior

2 JCWPd

główne sposoby użytkowania wód

- pobór wody na cele komunalne, przemysłowe

- nawodnienia i zasilenie stawów rybnych

- turystyka i rekreacja

główne oddziaływania antropogeniczne

- zrzuty ścieków komunalnych, przemysłowych, opadowych zrzuty ze stawów rybnych

- zanieczyszczenia obszarowe głównie z terenów rolniczych

pobory wód na różne cele

źródło: opracowanie własne na podstawie danych literaturowych i MPHP

Ogólna charakterystyka obszaru dorzecza

Obszar dorzecza Pregoły położony jest w północno - wschodniej części kraju, w obrębie czterech makroregionów: Pojezierza Chełmińsko - Dobrzyńskiego, Pojezierza Mazurskiego, Niziny Staropruskiej, Pojezierza Litewskiego[2]. Obszar dorzecza zajmuje powierzchnię ok. 7 521,7 km2, co stanowi ok. 2,5% powierzchni kraju. Według podziału administracyjnego obszar dorzecza Pregoły leży w północnej i centralnej części województwa warmińsko – mazurskiego.

Główną rzeką obszaru dorzecza jest rzeka Pregoła o długości całkowitej 123 km, która jest najdłuższą rzeką obwodu kaliningradzkiego i w całości przepływa przez jego obszar. Pregoła uchodzi do Zalewu Wiślanego.

W granicach Polski obszar dorzecza Pregoły reprezentowany jest przez region wodny Łyny i Węgorapy[3]. Głównymi rzekami w regionie są Łyna o długości ok. 208 km oraz Węgorapa o długości ok. 66 km. Rzeka Łyna ma swoje źródło w miejscowości Łyna, Węgorapa natomiast wypływa z jeziora Mamry. Do pozostałych istotnych cieków, występujących na obszarze regionu wodnego, należą: Gołdapa, Gubera, Wadąg, Dejna, Sajna oraz Sapina Całkowita długość sieci hydrograficznej regionu wynosi 3 365 km.

Obszar regionu wodnego Łyny i Węgorapy odznacza się występowaniem dużej liczby jezior. Największe jeziora na obszarze regionu wodnego to: Dargin, Mamry, Kisajno, Dobskie, Łańskie.

Na obszarze dorzecza Pregoły w granicach Polski wyróżnia się dwa typy reżimu rzecznego[4]:

  • typ śnieżny średnio wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego wynosi 130-180% średniego odpływu rocznego, który występuje w północnej i południowej części regionu wodnego,
  • typ śnieżny silnie wykształcony – średni odpływ miesiąca wiosennego przekracza 180% średniego odpływu rocznego; występuje w środkowej części regionu wodnego.

Użytki rolne zajmują ok. 67% powierzchni regionu wodnego, natomiast lasy stanowią ok. 27% powierzchni regionu. Pozostałą jego część stanowią tereny zurbanizowane obejmujące głównie obszar największych miast w regionie Łyny i Węgorapy: Olsztyna, Kętrzyna, Mrągowa i Bartoszyc. W regionie najwięcej przedsiębiorstw funkcjonuje w dziedzinie handlu hurtowego i detalicznego, usług, w budownictwie oraz przetwórstwie przemysłowym[5].

Istotnymi presjami antropogenicznymi na obszarze dorzecza Pregoły, mającymi wpływ na jakość wód, są zrzuty ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń, głównie ścieki komunalne, przemysłowe, opadowe oraz zrzuty ze stawów rybnych. Niekorzystny wpływ na jakość wód mają również niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo – gospodarczych, pochodzące od ludności nie korzystającej z systemu kanalizacji. Obszarowo największym zagrożeniem dla jakości wód ma ilość stosowanych nawozów sztucznych na obszarach rolnych oraz odpływy z terenów przemysłowych nie ujęte w systemy kanalizacyjne. W regionie wodnym Łyny i Węgorapy występują ujęcia wód powierzchniowych, które wykorzystywane są na cele komunalne, przemysłowe, nawodnienia i zasilenie stawów rybnych oraz ujęcia wód podziemnych wykorzystywane do celów komunalnych i przemysłowych[6].

Do największych problemów gospodarki wodnej na obszarze dorzecza Pregoły należy zaliczyć[7]:

  • nadmierne rozdysponowanie zasobów wód powierzchniowych i podziemnych,
  • odprowadzanie nieoczyszczonych i niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych,
  • niedostateczną sanitację obszarów wiejskich i rekreacyjnych,
  • zanieczyszczenia odciekami ze składowisk odpadów,
  • występujące konflikty interesów użytkowników,
  • niedostateczną edukację i świadomość ekologiczną społeczeństwa,
  • nieodpowiedni system opłat i dopłat,
  • brak dostatecznego finansowania gospodarki wodnej.

 

Wody powierzchniowe

Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych

Na obszarze dorzecza Pregoły wyznaczonych jest obecnie:

  • 120 jednolitych części wód rzek,
  • 101 jednolitych części wód jezior.

Tabela 2. Długość jednolitych części wód powierzchniowych rzek na obszarze dorzecza Pregoły

status JCWP

długość [km]

naturalne

2 872,14

sztuczne

34,58

silnie zmienione

31,34

razem

2 938,06

źródło: opracowanie własne na podstawie wyników wyznaczania SZCW i SCW oraz MPHP

Tabela 3. Zestawienie liczby jednolitych części wód jezior na obszarze dorzecza Pregoły z uwzględnieniem ich powierzchni

powierzchnia [km2]

liczba JCWP jezior

<0,5

8

0,5-1,0

36

1-10

52

10-100

5

razem

101

źródło: opracowanie własne na podstawie MPHP

Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych

Wydzielenie różnych typów wód powierzchniowych należy do obowiązków wynikających z RDW. Opracowanie typologii jest podstawowym krokiem na drodze do ustalenia oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód. Ze względu na różnorodność naturalnych warunków środowiskowych, które mają wpływ na występowanie organizmów wodnych, konieczne jest wydzielenie różnych typów wód, które w warunkach niezakłóconych działalnością człowieka charakteryzują się odrębnymi cechami biologicznymi i będą stanowić wzorzec do określenia stopnia odchylenia przy ocenie stanu ekologicznego wód. Warunki środowiskowe wynikają z takich czynników, jak m. in.: położenie geograficzne, wysokość bezwzględna, geologia i morfologia terenu[8].

Zgodnie z RDW w zakresie prac związanych z ustalaniem typów części wód posługiwać się można systemem A lub B. W Polsce typy wód powierzchniowych wyznaczano na podstawie systemu A uzupełnionego o wybrane parametry systemu B.

Obszar dorzecza Pregoły leży w obrębie dwóch ekoregionów: Regionu Bałtyckiego oraz Równin Wschodnich.


Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzek

Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych zostały ustalone przy zastosowaniu systemu A wg RDW (Załącznik II). Przy czym stosowanie systemu A zróżnicowano według właściwych ekoregionów. W zakresie ustalenia typologii rzek przeanalizowano następujące parametry: wielkość powierzchni zlewni cieków, wysokość nad poziomem morza oraz typ podłoża.

Wyniki wyznaczania typów dla rzek na obszarze dorzecza Pregoły przedstawiono w tabeli 4.

Tabela 4. Typy dla rzek na obszarze dorzecza Pregoły

typ

opis

wielkość zlewni [km2]

wysokość

[m n.p.m]

liczba JCWP

0

nie określono typu

 

 

3

17

potok nizinny piaszczysty na utworach staro glacjalnych

10-100

<200

27

18

potok nizinny żwirowy

10-100

<200

65

20

rzeka nizinna żwirowa na utworach młodo glacjalnych

100-10000

<200

18

cieki, których funkcjonowanie ekologiczne jest niezależne od ekoregionów

25

cieki łączące jeziora

-

-

7

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

Typy jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych

Typologia abiotyczna jezior została ustalona na podstawie analizy pełnych danych dla 749 jezior w Polsce. Wydzielenia klas dla poszczególnych parametrów dokonano na podstawie analizy rozkładu danych oraz analizy korelacji tych parametrów. Oprócz omówionych powyżej kryteriów abiotycznych typologii, w toku prac przeanalizowano również szereg parametrów dodatkowych, mających znaczenie weryfikujące, jak kategoria podatności zbiornika na degradację, klasa czystości wody czy podstawowe wskaźniki chemiczne. Parametry te były pomocne przy ustaleniu, czy pewne budzące wątpliwości wartości parametrów typologii, jak niski odczyn, wysokie przewodnictwo czy zasadowość, wynikają z naturalnych uwarunkowań danego ekosystemu (jego typu) czy raczej mogą być wynikiem wpływu antropogenicznego i powinny zostać pominięte. W sumie na podstawie kombinacji przyjętych klas wybranych parametrów wydzielono siedem typów podstawowych jezior, dodatkowo podzielonych na podtypy pod względem stratyfikacji termicznej wód.

Tabela 5. Typy dla jezior na obszarze dorzecza Pregoły

typ

opis

liczba JCWP

5a

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, stratyfikowane

32

5b

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, niestratyfikowane

2

6a

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane

41

6b

jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane

26

źródło: opracowanie własne na podstawie „Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE”

 

Wody podziemne

Wody podziemne na obszarze dorzecza Pregoły występują głównie w piętrach kredowym, neogeńsko-paleogeńskim i czwartorzędowym. Stopień wykorzystania zasobów wodnych na obszarze dorzecza jest niewielki.

Na obszarze dorzecza Pregoły zlokalizowane są 4 główne zbiorniki wód podziemnych, z których 3 posiadają opracowaną dokumentację hydrogeologiczną. Do końca 2015 roku przewidziano wykonanie dokumentacji dla ostatniego GZWP (nr 202)[9]. W opracowywanym obecnie dokumencie aktualizacji Programu wodno-środowiskowego kraju przewidziano katalog działań, mających na celu osiągnięcie wymaganego stanu jednolitych części wód powierzchniowych, które jednocześnie będą przyczyniać się do poprawy stanu chemicznego i ilościowego jednolitych części wód podziemnych. Ponadto dla części wód podziemnych zagrożonych nieosiągnięciem celów środowiskowych zaproponowano szereg działań uzupełniających wraz z szczegółowym harmonogramem ich realizacji. Na liście działań uzupełniających dla wód podziemnych znajduje się między innymi zapis o konieczności wykonania dokumentacji ustalającej warunki hydrologiczne dla ustanowienia obszaru ochronnego głównych zbiorników wód podziemnych, na podstawie której dyrektorzy poszczególnych RZGW ustanawiają obszary ochronne GZWP.

Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych

Nowy podział terytorium Polski na 172 JCWPd związany jest z przyjętą w PIG-PIB definicją modelu pojęciowego systemu hydrogeologicznego. W myśl tej definicji model pojęciowy opisuje strukturę systemu i wskazuje zależności istniejące w jego obrębie (oddziaływanie – proces) i zachodzące pomiędzy poszczególnymi składowymi systemu oraz interakcję systemu z otoczeniem. W tym ujęciu model pojęciowy zbudowany jest z danych: [1] budowa geologiczna, [2] wykształcenie litologiczne, rozmieszczenie i rozprzestrzenienie oraz parametry hydrogeologiczne warstw wodonośnych, [3] elementy środowiskowe - presje antropogeniczne, [4] czynniki wpływające na przebieg poszczególnych procesów w obrębie systemu.

W myśl powyższego, w nowym podziale przyjęto generalną zasadę ograniczenia liczby uwzględnionych w modelu poziomów wodonośnych (przez łączenie ich w kompleksy wodonośne) do maksymalnie trzech wydzieleń. Jest to zgodne z przyjętą w Programie monitoringu JCWPd na terenie Polski zasadą, że w monitoringu obserwowane są następujące poziomy lub kompleksy poziomów wodonośnych[10]:

  • pierwszy od powierzchni terenu poziom wodonośny o zwierciadle swobodnym, najsilniej narażony na oddziaływanie presji z powierzchni terenu;
  • użytkowe poziomy wodonośne o zwierciadle napiętym, stanowiące główne źródło zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi;
  • wgłębny poziom wód zwykłych, narażony na ascenzję wód słonych.

Według podziału na 172 JCWPd, pierwszy kompleks wodonośny stanowią wody pierwszego poziomu wodonośnego bądź, w przypadku jego braku, głównego użytkowego poziomu wodonośnego. Są to przeważnie poziomy wodonośne o zwierciadle swobodnym, lokalnie napiętym. Ich główną cechą jest zwiększona podatność (duża wrażliwość) na oddziaływanie antropopresji na chemizm i stany wód podziemnych.

Drugi kompleks wodonośny tworzą głębsze poziomy wodonośne, posiadające zwierciadło naporowe. Są one izolowane od presji antropogenicznych zarówno nadległym pierwszym poziomem wodonośnym, jak i warstwami słabo-, pół- i nieprzepuszczalnymi. W skali regionalnej mogą być powiązane hydrodynamicznie z pierwszym kompleksem wodonośnym.

Trzeci kompleks wodonośny to wody położonego najgłębiej w strukturze krążenia użytkowego poziomu wodonośnego. Zazwyczaj jest on zagrożony potencjalną ascenzją zmineralizowanych wód głębszych.

Dodatkowo w celu nawiązania do istniejących scalonych części wód powierzchniowych oraz zlewni poszczególnych rzek (za Mapą Podziału Hydrograficznego Polski) weryfikowano przebieg poszczególnych JCWPd w celu unifikacji granic.

Na obszarze dorzecza Pregoły znajdują się dwie jednolite części wód podziemnych o numerach 20 oraz 21.



[1] Długość wszystkich cieków JCWP

[2] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998

[3] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych (Dz. U. 2006 nr 126 poz. 878)

[4] Dynowska I., Odpływ rzeczny (w:) Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. M. Najgrakowskiego, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 1994

[5] Szczegółowe wymagania, ograniczenia i priorytety dla potrzeb wdrażania planu gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy w Polsce. Region wodny Łyny i Węgorapy, MGGP, Kraków 2010

[6] Tamże

[7] Przegląd istotnych problemów gospodarki wodnej dla obszarów dorzeczy MGGP, Kraków 2008

[8] Typologia wód powierzchniowych i wyznaczenie części wód powierzchniowych i podziemnych zgodnie z wymogami RDW 2000/60/WE, Konsorcjum IMGW, IOŚ, PIG, Instytut Morski, Warszawa 2004

[9] http://epsh.pgi.gov.pl/epsh/

[10] Kazimierski B. i inni, Program monitoringu jednolitych części wód podziemnych na terenie Polski, 2005

x Informujemy, że strona www.rdw.kzgw.gov.pl korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies poprzez zmianę ustawień swojej przeglądarki internetowej. Więcej informacji w Polityce prywatności.